Bạn đã bao giờ nghĩ tới một ký ức buồn, rồi bỗng thấy miên man như hàng ngàn con bướm đang bay trong bụng?

Đó không đơn thuần là phản ứng cảm xúc. Đó là một tín hiệu đến từ "bộ não thứ hai", hệ thần kinh ruột (enteric nervous system), thứ bạn có thể chưa từng nghĩ tới, nhưng vẫn đang điều khiển cảm xúc và hành vi của bạn mỗi ngày.

Có một câu nói nổi tiếng của Hippocrates - ông tổ của y học hiện đại: “Mọi bệnh tật đều bắt đầu từ ruột”. Dù câu nói này đã hàng ngàn năm tuổi, khoa học ngày nay càng khẳng định tầm quan trọng sống còn của hệ tiêu hóa đối với sức khỏe con người.

Hệ tiêu hóa không chỉ là nơi hấp thụ dinh dưỡng, mà còn được ví như “bộ não thứ hai” của cơ thể, ảnh hưởng mạnh mẽ đến cả sức khỏe thể chất lẫn tinh thần.

Hệ tiêu hóa chứa 500 triệu neuron thần kinh

Hệ tiêu hóa của chúng ta bao gồm một mạng lưới thần kinh đồ sộ ẩn bên trong thành đường ruột, trải dài gần 9 mét từ thực quản tới hậu môn. Thật đáng kinh ngạc, “bộ não thứ hai” này chứa khoảng 100 triệu tế bào thần kinh, nhiều hơn cả tủy sống của con người. Một số nghiên cứu thậm chí cho thấy hệ thần kinh ruột có thể có tới 500 triệu neuron, tương đương 2/3 số neuron của cả bộ não một con mèo. Nhờ số lượng neuron khổng lồ này, ruột có khả năng tự điều khiển nhiều hoạt động tiêu hóa một cách độc lập với não bộ. Nói cách khác, hệ tiêu hóa có thể “tự vận hành” mà không cần sự chỉ đạo trực tiếp từ não trung ương. Ví dụ, ruột có thể tự co bóp, tiêu hóa thức ăn và bài xuất mà không cần chúng ta phải suy nghĩ về nó.

Điều thú vị là hệ thần kinh ruột hoạt động bằng nhiều chất dẫn truyền thần kinh giống hệt trên não. Thực tế, có gần 95% lượng serotonin (một hormone điều tiết tâm trạng) và khoảng 50% dopamine của cơ thể được sản xuất tại ruột. Ruột giàu serotonin đến mức nhiều nhà khoa học ví đường ruột như một “nhà máy sản xuất hạnh phúc” của cơ thể. Chính vì có kho hóa chất thần kinh dồi dào này, “bộ não thứ hai” không chỉ xử lý việc tiêu hóa thức ăn, mà còn ảnh hưởng đến trạng thái tinh thần và tham gia vào việc điều hòa cảm xúc của chúng ta. Dù hệ thần kinh ruột không giúp ta suy nghĩ hay ghi nhớ như não bộ trên đầu, nhưng sự cân bằng hay rối loạn trong hệ tiêu hóa có thể quyết định một phần cảm giác vui, buồn, căng thẳng hay thư thái hàng ngày.

Hơn nữa, ruột giữ vai trò sống còn với sức khỏe thể chất. Đây là nơi hấp thụ hầu hết các chất dinh dưỡng nuôi cơ thể, đồng thời cũng là “đại bản doanh” của hệ miễn dịch. Các chuyên gia ước tính có khoảng 70–80% tế bào miễn dịch của cơ thể nằm ở hệ thống đường ruột. Điều này có nghĩa là một đường ruột khỏe mạnh sẽ giúp bạn chống lại bệnh tật tốt hơn, ít viêm nhiễm hơn, cũng như giảm nguy cơ dị ứng và các bệnh mãn tính. Không ngoa khi nói sức khỏe hệ tiêu hóa chính là nền tảng cho sức khỏe toàn thân - từ thể lực, sức bền ở người chơi thể thao, cho đến sức đề kháng và tuổi thọ trong cuộc sống hàng ngày.

Trục não - ruột: Khi hệ tiêu hóa ảnh hưởng đến tâm trạng và cảm xúc

Bạn đã bao giờ cảm thấy “bồn chồn trong ruột” hay bụng quặn lại trước một sự kiện quan trọng? Hoặc “thắt ruột” khi lo lắng, hồi hộp? Hiện tượng “những con bướm bay trong dạ dày” chính là ví dụ sinh động cho mối liên hệ mật thiết giữa hệ tiêu hóa và cảm xúc. Khoa học gọi đó là trục não - ruột (gut-brain axis), một hệ thống liên lạc hai chiều giữa não bộ và đường ruột thông qua các dây thần kinh (đặc biệt là dây thần kinh phế vị), các hormone và hệ vi sinh vật đường ruột. Nhờ trục kết nối này, não có thể “nói chuyện” với ruột và ngược lại, ruột cũng gửi tín hiệu lên não mỗi giây mỗi phút.

Chính vì sự kết nối hai chiều đó, cảm xúc và hệ tiêu hóa ảnh hưởng lẫn nhau một cách sâu sắc. Khi bạn căng thẳng hoặc lo âu, não sẽ phát tín hiệu xuống ruột, có thể làm thay đổi nhu động ruột và tiết dịch tiêu hóa. Ví dụ, nhiều người khi stress thường xuyên dễ bị rối loạn tiêu hóa mà những biểu hiện như đau bụng, đầy hơi, thậm chí tiêu chảy hoặc táo bón. Căng thẳng (stress) có thể kích thích hệ thần kinh ruột hoạt động quá mức, gây co thắt đường ruột mạnh hơn bình thường và dẫn tới các triệu chứng khó chịu. Không ít người trong chúng ta trải qua cảnh “đau bụng vì run” trước kỳ thi hay “ruột gan cồn cào” khi hồi hộp chờ kết quả nào đó. Đó là minh chứng rõ ràng rằng tâm trạng tiêu cực có thể tác động tức thì đến dạ dày, ruột.

Ngược lại, điều ít ai ngờ là tình trạng của hệ tiêu hóa cũng có thể chủ động ảnh hưởng đến tâm trạng, cảm xúc của chúng ta. Nhiều nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng sự kích thích hoặc viêm nhiễm trong đường tiêu hóa có thể gửi tín hiệu lên não, làm thay đổi tâm trạng và hành vi. Trước đây, giới y khoa từng nghĩ lo âu, trầm cảm khiến bệnh đường ruột nặng hơn. Nhưng giờ đây, người ta nhận thấy cũng chính các trục trặc ở hệ tiêu hóa có thể khởi phát hoặc làm trầm trọng thêm những rối loạn tâm lý. Điển hình là hội chứng ruột kích thích (IBS) và các rối loạn tiêu hóa như táo bón, tiêu chảy mạn hoặc đau bụng không rõ nguyên nhân thường đi kèm triệu chứng tâm lý như lo âu, trầm cảm. Khoảng 30% bệnh nhân IBS bị trầm cảm và 15% mắc lo âu lan tỏa. Rối loạn tiêu hóa có thể làm tâm trạng xấu đi, trong khi tâm trạng tiêu cực lại làm trầm trọng thêm vấn đề đường ruột, tạo thành vòng luẩn quẩn.

Đường ruột và tâm lý ảnh hưởng lẫn nhau. Mất cân bằng vi khuẩn ruột gây viêm, giảm serotonin (95% ở ruột), dẫn đến trầm cảm, lo âu. IBS gây đau bụng, rối loạn tiêu hóa, tỷ lệ trầm cảm, lo âu cao. Serotonin dư thừa gây rối loạn nhu động, dẫn đến tiêu chảy/táo bón. Táo bón mạn do stress làm chậm nhu động, gây khó chịu. Đau dạ dày do stress tăng axit, dễ viêm loét; đau mạn tính gây mất ngủ, chán nản.

Cải thiện sức khỏe ruột (men vi sinh, chế độ ăn) giảm triệu chứng tâm lý, điều trị tâm lý hỗ trợ tiêu hóa. Chăm sóc cả hai là chìa khóa nâng cao sức khỏe.

Chăm sóc “bộ não thứ hai” – chìa khóa nâng cao sức khỏe toàn diện

Vậy làm thế nào để tăng cường sức khỏe hệ tiêu hóa và qua đó cải thiện cả sức khỏe thể chất lẫn tinh thần? Tin vui là hệ tiêu hóa phản ứng rất nhanh với những thay đổi tích cực trong lối sống. Dưới đây là một số gợi ý, dựa trên khoa học nhưng trình bày đơn giản, mà bạn có thể áp dụng ngay:

Chế độ ăn lành mạnh, giàu chất xơ: Chất xơ có trong rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên cám giúp nuôi dưỡng các vi khuẩn có lợi trong ruột và phòng ngừa táo bón. Một chế độ ăn cân bằng, ít đường và thực phẩm chế biến sẵn sẽ giúp hệ vi sinh vật đường ruột ổn định, từ đó cải thiện tâm trạng. Hãy nghĩ đơn giản: “ăn cho hai bộ não” – ăn những thứ tốt cho ruột thì não cũng hưởng lợi. Tránh ăn quá nhanh, quá no hoặc bỏ bữa, vì nhịp ăn uống thất thường dễ gây rối loạn hệ tiêu hóa.
Bổ sung thực phẩm lên men và men vi sinh: Các món như sữa chua, kim chi, dưa muối truyền thống, kombucha (trà lên men) chứa nhiều probiotic – lợi khuẩn giúp cân bằng hệ vi sinh đường ruột. Nghiên cứu đang khám phá liệu probiotic có thể cải thiện cả sức khỏe tiêu hóa và tâm trạng hay không. Mặc dù còn cần thêm bằng chứng, nhiều người đã thấy thư giãn, ngủ ngon hơn khi đều đặn ăn sữa chua hoặc uống trà kombucha mỗi ngày. Hãy thử thêm những thực phẩm này vào khẩu phần cho cả gia đình để tăng cường sức khỏe đường ruột.
Quản lý stress và chăm sóc sức khỏe tinh thần: Vì tâm lý ảnh hưởng mạnh đến tiêu hóa, việc giữ cho tinh thần thư thái là một cách gián tiếp bảo vệ dạ dày, ruột. Bạn có thể tập thể dục thường xuyên (vừa giúp giảm stress, vừa hỗ trợ nhu động ruột khỏe mạnh), thực hành thiền hoặc yoga để cân bằng hệ thần kinh. Giấc ngủ đủ và đều đặn cũng rất quan trọng – thiếu ngủ làm rối loạn hormone và vi sinh vật ruột. Nếu bạn thường xuyên lo âu hoặc xuống tinh thần, đừng ngại tìm sự hỗ trợ từ chuyên gia tâm lý; cải thiện sức khỏe tinh thần sẽ tạo tác động tích cực lên hệ tiêu hóa của bạn.
Lắng nghe “tiếng nói” của đường ruột: Hệ tiêu hóa thường gửi tín hiệu khi nó “không ổn” – ví dụ đau bụng, ợ nóng, đầy hơi, táo bón… Đừng bỏ qua hoặc chịu đựng những dấu hiệu này. Việc đi khám sớm khi có triệu chứng kéo dài sẽ giúp phát hiện sớm vấn đề và điều chỉnh kịp thời. Hãy tập thói quen tôn trọng nhịp sinh học của ruột: đi vệ sinh đều đặn mỗi ngày, không nhịn khi có nhu cầu, và uống đủ nước để hỗ trợ hệ tiêu hóa vận hành trơn tru.

Sức khỏe đường ruột chính là gốc rễ của sức khỏe. Hãy bắt đầu lắng nghe và nuôi dưỡng “bộ não thứ hai” của bạn từ hôm nay – vì một cơ thể khỏe mạnh và một tâm hồn tươi vui, tràn đầy năng lượng!